Παλαιολιθική θέση εντοπίστηκε στο χαμηλότερο μέρος της ιζηματογενούς πλειστοκαινικής λεκάνης του Βώλακα, όπου το 1961 Γερμανοί ερευνητές βρήκαν ίχνη ζώων αλλά και φολίδες της παλαιολιθικής εποχής. Το 1989 στις θέσεις 11 και 12 της ιζηματογενούς λεκάνης του Βώλακα (υψόμετρο 820-840 μ.) περισυλλέχθηκαν αρκετές μικρές παχιές φολίδες, μερικοί πυρήνες και διάφορα άλλα αποτμήματα. Τύμβοι της Ύστερης Εποχής του Χαλκού βρέθηκαν στην Εξοχή και τους Ποταμούς, ενώ σε σπηλιά στα βόρεια των Ποταμών, στην αριστερή όχθη του Δοσπάτη, βρέθηκαν ευρήματα από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέχρι τη μεταβυζαντινή εποχή. Επίσης, οικισμός των ιστορικών χρόνων εντοπίστηκε στο Δασωτό αλλά και ένας ανώνυμος μέχρι σήμερα οικισμός των ρωμαϊκών χρόνων στην ημιορεινή περιοχή των Ποταμών, στη θέση Τσιφλίκι της Μικρομηλιάς. Τα αρχιτεκτονικά λείψανα σε συνδυασμό με τους ρωμαϊκούς τύμβους στους γειτονικούς Ποταμούς μαρτυρούν την ύπαρξη ενός σημαντικού οικισμού των ρωμαϊκών χρόνων, η ανέγερση του οποίου πρέπει να αποτελεί υλοποίηση μιας πολιτικής ενίσχυσης της ρωμαϊκής παρουσίας στην περιοχή αυτή.
Το όνομα Νευροκόπι, σύμφωνα με τον αρχιδιάκονο και ιεροκήρυκα της Μητροπόλεως Νευροκοπίου το 1900 Κώστα Χατζηδημητρίου, προήλθε από την επίδραση που έχει στα νεύρα το κλίμα της περιοχής (χαμηλές θερμοκρασίες το χειμώνα). Η πόλη του (Άνω) Νευροκοπίου πιθανόν αποτελεί τη συνέχεια της αρχαίας Νικόπολης παρά το Νέστο. Η Μητρόπολη Νευροκοπίου υπαγόταν κατά τους 8ο και 9ο μ.Χ. αι. στην Επισκοπή Φιλίππων, από την οποία αποσπάστηκε το 1330 και υπήχθη στη Μητρόπολη Σερρών. Σε κώδικα της Μονής του Τιμίου Προδρόμου των Σερρών αναφέρεται ότι το 1334 υπήρχε Επισκοπή Νικοπόλεως με έδρα το χωριό Τερλήτσι (Βαθύτοπος). Στα μέσα του 15ου μ.Χ. αιώνα είχε αποσπασθεί και από τη Μητρόπολη Σερρών, στους καταλόγους των Μητροπόλεων του Οικουμενικού Πατριαρχείου αναφέρεται η Μητρόπολη «Νικοπόλεως ήτοι Νευροκοπίου». Το 1655 η Μητρόπολη Νευροκοπίου ενώθηκε με τη Μητρόπολη Ζιχνών και από το 1663 μέχρι το 1882 η Μητρόπολη Ζιχνών και Νευροκοπίου υπαγόταν στη Μητρόπολη Φιλίππων και Δράμας, οι μητροπολίτες της οποίας τοποθετούσαν επίτροπο. Το 19ο αιώνα, κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η περιοχή (καζάς) του Νευροκοπίου ανήκε στο σαντζάκι Σερρών και στο βιλαέτι Θεσσαλονίκης. Ακολουθεί κατάλογος ονομάτων επισκόπων, μητροπολιτών και επιτρόπων της Μητροπόλεως Νευροκοπίου:
1196 Ζηνόβιος υπό τη Μητρόπολη Φιλίππων,
μετά 1316-πριν 1346 Σαμουήλ,
1334 επίσκοπος Νικοπόλεως Κυπριανός,
1550 επίσκοπος Προκοπινός,
1564 μητροπολίτης Ιωάσαφ,
1593 μητροπολίτης Διονύσιος,
1606 μητροπολίτης Ανανίας,
1608 μητροπολίτης Άνθιμος,
1611 μητροπολίτης Δανιήλ,
1628 μητροπολίτης Άνθιμος,
1655 επίσκοπος Κοσμάς,
1836-1840 επίτροπος ο ιερέας Σωφρόνιος,
1840-1846 επίτροπος ο ιερέας Σίλβεστρος,
1846-1850 επίτροπος ο ιερέας Ιωαννίκιος,
1850-1858 επίτροπος ο ιερέας Γεώργιος,
1858-1872 επίτροπος ο επίσκοπος Χριστουπόλεως Ταράσιος,
1872-1879 επίτροποι ο ιερέας Κωνσταντίνος και ο Αθανάσιος Κωνσταντίνου,
1879-1882 επίτροπος ο Αθανάσιος Κωνσταντίνου.
Το 1882 ο πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ κατέστησε το Νευροκόπι αρχιεπισκοπή υπαγόμενη απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως για να αναχαιτίσει την αυξανόμενη επιρροή της βουλγαρικής Εξαρχίας. Η Αρχιεπισκοπή Νευροκοπίου και Ραζλοκίου αρχικά είχε στη δικαιοδοσία της περισσότερες από 60 χριστιανικές κοινότητες, αλλά με την προπαγάνδα και την ένοπλη βία των εξαρχικών απέμειναν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως μόνον οι κοινότητες: Κάτω Νευροκόπι (Ζίρνοβο), Παγονέρι (Τσερέσοβο), Περιθώρι (Στάρτσιστα), Παπάς Τσαΐρ, Άνω και Κάτω Βροντού. Από το 1953 συγχωνεύτηκαν οι Μητροπόλεις Νευροκοπίου και Ζιχνών. Μητροπολίτες Νευροκοπίου από το 1882 μέχρι το 1941 ήταν:
28.10.1882-Απρίλιος 1884 Ιγνάτιος,
Απρίλιος 1884-Απρίλιος 1885 Χατζή Παπά Κωνσταντής, επίτροπος,
1885-Οκτώβριος 1887 Χρύσανθος,
1888-1891 Γρηγόριος,
Ιούλιος 1892-1893 Νικηφόρος,
1893-1896 Ιω. Αθανασιάδης, αρχιερατικός επίτροπος,
Απρίλιος 1896-Απρίλιος 1900 Νεόφυτος,
Ιούνιος 1900-1903 Νικόδημος,
Οκτώβριος 1903-Αύγουστος 1907 Θεοδώρητος,
1907-1922 Δαμασκηνός,
1924-1936 Φιλόθεος Λουκίδης,
1936-1938 Ευγένιος Θεολόγου,
1938-1941 Βασίλειος.
Το 1885, σύμφωνα με ανυπόγραφη έκθεση, στο Κάτω Νευροκόπι κατοικούσαν 310 πατριαρχικές αλλά βουλγαρόφωνες οικογένειες και υπήρχε δημοτική σχολή με τρεις τάξεις και 80 μαθητές. Η Αστική Σχολή Ζιρνόβου (Κάτω Νευροκοπίου) ιδρύθηκε το 1863 με τη συνδρομή των κατοίκων της κωμόπολης, με την επιστασία του γιατρού και προκρίτου Κ. Ζιώγα και τη φροντίδα του μητροπολίτη Δράμας Αγαθαγγέλου. Στο Περιθώρι κατοικούσαν 10 ελληνόφωνες και βλαχόφωνες, 15 βουλγαρόφωνες και 200 σχισματικές οικογένειες, υπήρχε δημοτική σχολή και νηπιαγωγείο με 28 παιδιά και νήπια και είχε ιδρυθεί Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος η «Αυγή του Ορβήλου». Η Κάτω Βροντού κατοικούνταν από 160 βουλγαρόφωνες και 100 τουρκικές οικογένειες. Ο Βαθύτοπος είχε 2 ελληνόφωνες, 270 βουλγαρόφωνες και 100 τουρκικές οικογένειες και στη δημοτική σχολή φοιτούσαν 90 παιδιά. Στο Κατάφυτο ζούσαν 258 βουλγαρόφωνες οικογένειες και στο Ακρινό 220 επίσης βουλγαρόφωνες οικογένειες. Σε έκθεση του μητροπολίτη Νεόφυτου το 1899 αναφέρεται ότι ορθόδοξες οικογένειες υπήρχαν στο Κάτω Νευροκόπι 150, στην Κάτω Βροντού 200, στο Περιθώρι 60-70 και στο Κατάφυτο 100. Επίσης, σε έκθεση του μητροπολίτη Θεοδώρητου το 1904 επισημαίνεται η έναρξη οικοδόμησης σχολικού κτιρίου της Ελληνικής Κοινότητας και η λειτουργία της Αδελφότητας «Ευαγγελισμός» –ο ναός του Αγίου Νικολάου κτίστηκε το 1866.
Στο Κάτω Νευροκόπι διεξήχθη αγώνας ανάμεσα στους πατριαρχικούς και τους εξαρχικούς για τη διεκδίκηση του ναού του Αγίου Δημητρίου. Ο ναός κτίστηκε το 1866 με δωρεές κατοίκων του Κάτω Νευροκοπίου, Σερρών, Θεσσαλονίκης αλλά και από το Άγιον Όρος. Μέχρι το 1899 η θεία Λειτουργία ψαλλόταν για Έλληνες και Βουλγάρους στην ελληνική αλλά λόγω βουλγαρικών απαιτήσεων και επεισοδίων οι Τούρκοι έκλεισαν τον ναό. Το Πάσχα του 1901 οι Τούρκοι επέτρεψαν το άνοιγμα του ναού για να τελεστεί εναλλάξ η θεία Λειτουργία, αλλά το επόμενο Πάσχα ο ναός έκλεισε ξανά. Ένοπλες ομάδες εξαρχικών τρομοκρατούσαν τον Ελληνισμό της περιοχής, με αποτέλεσμα να κλείνουν οι ναοί, και δολοφόνησαν το 1902 τον Έλληνα δάσκαλο Θωμά Παπαγεωργίου. Τον Οκτώβριο του 1903 ο μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος επισκέφτηκε το Κάτω Νευροκόπι. Ο ναός άνοιξε ξανά για τους πατριαρχικούς και τους εξαρχικούς, αλλά την ημέρα της εορτής του Αγίου Δημητρίου 30 ένοπλοι εξαρχικοί συνέλαβαν στο ναό και δολοφόνησαν έξω από την κωμόπολη τους πατριαρχικούς επιτρόπους του ναού, Ιωάννη Ζαφειρίου, Νικόλαο Γερμανό, το γιο του Γεώργιο και το δάσκαλο Κ. Χρηστίδη. Τη νύχτα της παραμονής των Χριστουγέννων του 1906 300 ένοπλοι εξαρχικοί περικύκλωσαν το Κάτω Νευροκόπι και σκόρπισαν για τρεις ώρες τον τρόμο στην κωμόπολη δολοφονώντας τους πατριαρχικούς προεστούς Ν. Πίναλη, Δ. Πίναλη, Π. Ρούντσο και τη σύζυγο του Άγγελου Ρούντσου. Στις 14 Σεπτεμβρίου 1907 είχε απαγχονιστεί από τους Τούρκους ο Άρμεν Κούπτσιος από το Βώλακα. Το Κάτω Νευροκόπι απελευθερώθηκε από τμήματα της 7ης Μεραρχίας του Ελληνικού Στρατού στις 4 Ιουλίου 1913 και το Άνω Νευροκόπι στις 6 Ιουλίου, αλλά με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (Ιούλιος 1913) αποδόθηκε στη Βουλγαρία.
Άγιο Πνεύμα, Ακρινό (Λόφτσα), Αχλαδιά (Μπλάτσιν), Αχλαδομηλιά (Δεμπρετζίκ), Βαθύτοπος (Τερλίς, από το terli = ιδρωμένος, επειδή ίδρωναν να πάνε στο Άνω Νευροκόπι, ή από το dereli = τόπος που έχει ρυάκι), Βώλακας (Βόλακον), Γρανίτης (Γιουρετζίκ), Δασωτό (Κουμανίτσι), Εξοχή (Βέσμη), Κατάφυτο (Καράκιοϊ), Κάτω Βροντού, Κάτω Νευροκόπι (Ζίρνοβο), Κριθαράς (Μπούτιν), Λευκόγεια (Μπελοτίτσα), Λιβαδάκι (Λιβάδιστα), Μικροκλεισούρα (Λακάβιτσα), Μικρομηλιά (Ουστίτσα), Οχυρό (Λίσε), Παγονέρι (Τσερέσοβο), Πέρασμα (Ιστράνε-Στράνια), Περιθώρι (Στάρτσιστα), Ποταμοί (Μπόροβο), Χρυσοκέφαλος (Βούλκοβο).
Οι μεταβυζαντινές εκκλησίες στον Δήμο Κάτω Νευροκοπίου είναι (με χρονολογική σειρά):
Στις 6 Απριλίου 1941 οι Γερμανοί άρχισαν την επίθεσή τους κατά της Ελλάδας από τη Βουλγαρία με πεζικό, πυροβολικό, τεθωρακισμένα και αεροπλάνα. Στις 10.45 κατέλαβαν το Κάτω Νευροκόπι και εισήλθαν από βόρεια στην κοιλάδα του Περιθωρίου βάλλοντας τα οχυρά «Λίσε», «Παρταλούσκα» και «Περιθώρι». Στις 7 και 8 Απριλίου δέχτηκαν επίθεση τα οχυρά «Περιθώρι», «Μαλιάγκα», «Παρταλούσκα» και «Λίσε». Στις 9 Απριλίου εξαντλήθηκαν τα πυρομαχικά της Δ΄ Μοίρας Πυροβολικού των Οχυρών, οι υπερασπιστές αμύνθηκαν με τα όπλα (με σφαίρες και με λόγχες). Μετά την προέλαση των Γερμανών στην περιοχή του Στρυμόνα και της Θεσσαλονίκης η Δ΄ Μοίρα αποχώρησε από τα Οχυρά και η περιοχή καταλήφθηκε από τους Γερμανούς και στη συνέχεια από τους Βουλγάρους. Κατά τις μάχες στα Οχυρά (6-9 Απριλίου 1941) οι απώλειες των Γερμανών ήταν 1.700 στρατιώτες και αξιωματικοί.
Έρευνα: Νικόλαος Θ. Γεωργιάδης
Βιβλιογραφία
– Αθανασιάδης Γ., «Φιλεκπαιδευτικοί Σύλλογοι και Αδελφότητες στους καζάδες Δράμας, Ζίχνης και Νευροκοπίου (1870-1913)», Η Δράμα και η περιοχή της Β΄2, σ. 581-599.
– Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄, Ε΄, Στ΄, Ζ΄ Επιστημονική Συνάντηση «Η Δράμα και η περιοχή της, Ιστορία και Πολιτισμός», Δήμος Δράμας-Δ.Ε.Κ.ΠΟ.Τ.Α.,
24-25 Νοεμβρίου 1989, Δράμα 21996, Η Δράμα και η περιοχή της Α΄,
18-22 Μαΐου 1994, Δράμα 1998, Η Δράμα και η περιοχή της Β΄,
21-24 Μαΐου 1998, Δράμα 2002, Η Δράμα και η περιοχή της Γ΄,
16-19 Μαΐου 2002, Δράμα 2006, Η Δράμα και η περιοχή της Δ΄,
18-21 Μαΐου 2006, Δράμα 2013, Η Δράμα και η περιοχή της Ε΄,
8-10 Νοεμβρίου 2013, Δράμα 2017, Η Δράμα και η περιοχή της Στ΄,
16-18 Νοεμβρίου 2018, Δράμα 2020, Η Δράμα και η περιοχή της Ζ΄.
– Γεωργιάδης Ν. Θ., Ιστορικό περίγραμμα της Δράμας και της περιοχής της κατά τους προϊστορικούς, τους αρχαίους, τους βυζαντινούς και τους νεότερους χρόνους (Δράμα – Δοξάτο – Κάτω Νευροκόπι – Κύργια – Ξηροπόταμος – Παρανέστι), έκδοση Κέντρου Εκπαίδευσης Ενηλίκων Δράμας, Δράμα 2008.
– Γεωργιάδης Ν. Θ., Η Δράμα και η περιοχή της 30000 π.Χ.-1950 μ.Χ., εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2012.
– Ευσταθιάδης Ι.Β., «Η κοινότητα Εξοχής (Ιστορική αναδρομή)», Δραμινά Χρονικά 2 (1981) 42-50.
– Ζάρρα Ι., «Δύο ζωγράφοι δεσποτικών εικόνων στο ναό Αγίου Νικολάου Βαθύτοπου και στη μονή Αγίου Δημητρίου Πανοράματος του Νομού Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Γ΄1, σ. 207-230.
– Καραθανάσης Α. Ε., Ο Ελληνισμός και η Μητρόπολη του Νευροκοπίου κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, (Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου 221), Θεσσαλονίκη 1991.
– Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου Α. Χ., «Πέτρος Μάντζιος ή Μαυρουδής: Ένας Μακεδονομάχος από το Βώλακα Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Γ΄2, σ. 551-579.
– Κομμάτας Δ. - Θώμος Π., «Το καθολικό της μονής Τσιάτιστας και ο μητροπολίτης Νευροκόπου Δανιήλ», Η Δράμα και η περιοχή της Γ΄1, σ. 177-188.
– Κουζούλης Στ. Χρ., Η ιστορία του Βαθυτόπου Νομού Δράμας, Δράμα 2004.
– Κουζούλης Στ. Χρ., Παγονέρι. Αναδιφώντας την Ιστορία – Εθνική Αντίσταση 1941-1945 – Εμφύλιος 1946-1949, Θεσσαλονίκη 1997.
– Κουζούλης Στ. Χρ., Λαογραφικά Παγονερίου, Θεσσαλονίκη 2002.
– Κουζούλης Στ. Χρ., Οι αγώνες του Ελληνισμού στην επαρχία Νευροκοπίου 1870-1918, Δράμα Αύγουστος 2000.
– Κουκούλη-Χρυσανθάκη Χ., «Η Δράμα και η περιοχή της από τη Νεολιθική εποχή ως τα τέλη της αρχαιότητας: παρατηρήσεις στον αρχαιολογικό χάρτη του Νομού Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Β΄1, σ. 33-68.
– Κουρούκλης Γ. αντιστράτηγος, Το πολεμικόν ημερολόγιον της Δ΄ Μοίρας Πυροβολικού. Ο αγών των Οχυρών 6 Απριλίου 1941, Αθήναι 1973.
– Κουρτέση-Φιλιππάκη Γ., (με τη συμβολή Ι. Αναγνώστου και Λ. Δημάδη), «Νέα προϊστορικά ευρήματα από την περιοχή της Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Α΄, σ. 51-65.
– Κουρτέση-Φιλιππάκη Γ. – Γεωργίου Χ. – Δημάδης Λ. – Τρανταλίδου Κ., «Η διερεύνηση της παλαιολιθικής κατοίκησης στην Ανατολική Μακεδονία: Προκαταρκτική έκθεση 1989-1990», Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη 4 (1990) 553-559.
– Λαούρδας Β., Η Μητρόπολη Νευροκοπίου 1900-1907, Θεσσαλονίκη 1961.
– Μεσσής Β., Τα διασωσμένα οθωμανικά τεμένη στην Περιφερειακή Ενότητα Δράμας, έκδοση Raycap, Δράμα 2021.
– Μεσσής Β. – Βιδάκης Κ. – Σιγγιρίδου Σ., Από πέτρα κ ξύλο σε σάρκωμα και γλυκασμό. Οι βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες στην Περιφερειακή Ενότητα Δράμας, έκδοση Wonderplant, Δράμα 2025.
– Μόνιος Γ., «Μικροτοπωνυμικό Παγονερίου Ν. Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Α΄, σ. 225-236.
– Μόνιος Γ., «Λίγα σχόλια για το ιστορικό –κατεξοχήν παγονερίτικο– τραγούδι του 1917», Η Δράμα και η περιοχή της Δ΄, σ. 607-613.
– Παρχαρίδου-Αναγνώστου Μ., Σχεδίασμα δραμινής βιβλιογραφίας. Καταγραφή δεύτερη, Δήμος Δράμας-Δ.Ε.Κ.ΠΟ.Τ.Α., Δράμα 2002, αρ. 3, σ. 5 (περιοχή Κάτω Νευροκοπίου), 22 (Μητρόπολη Νευροκοπίου), 28 (περιοχή Κάτω Νευροκοπίου), 57 (Τερλήτσι, Στάρτσιστα), 81 (Τριλίσιον, Βροντού), 98 (Βαθύτοπος, Ποταμοί, Κάτω Βροντού, Οχυρό, Κατάφυτο), 100, 103, 107, 116, 128 (περιοχή Κάτω Νευροκοπίου), 184-185 (Μητρόπολη Νευροκοπίου), 229 (Βώλακας, Ποταμοί), 252 (Εξοχή, Ποταμοί), 302 (εκκλησίες στην περιοχή Κάτω Νευροκοπίου), 312 (Ακρινό).
– Πασχαλίδης Β.Κ., Η Δράμα 7000 χρόνια. Μελέτες για την πόλη και την περιοχή της. Προϊστορία, αρχαία και βυζαντινή ιστορία, τουρκοκρατία και σύγχρονη ιστορία, εκκλησιαστική ιστορία, προσωπογραφία, Δράμα 1997.
– Περιστέρη Κ., «Ανασκαφή ταφικών τύμβων στους Ποταμούς Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Δ΄, σ. 103-110.
– Πραμαντιώτης Χρ. Κ. υποστράτηγος ε.α., Η Μάχη των Οχυρών, εκδόσεις Μπεκάκος, Αθήνα 1998.
– Σαββοπούλου-Κατσίκη Ξ., «Μεταβυζαντινές Εκκλησίες στο Νομό Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Α΄, σ. 261-296.
– Σαββοπούλου-Κατσίκη Ξ., «Η μεταβυζαντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον Κριθαρά Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Β΄1, σ. 329-348.
– Sickenberg O., “Die pleistozänen Knochenbrezkien von Volax (Griechischen Mazedonien)”, Geologische Jahrbuch 85 (1968) 33-54.
– Σοφιανός Π. Θ. (τ. Διευθυντής Π. Εκπαίδευσης Ν. Δράμας), Ο οικισμός Οχυρού του Δήμου Κάτω Νευροκοπίου. Το χθες των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής και η επέτειος της 6ης Απριλίου 1941, Θεσσαλονίκη 2008.
– Στρατή Αγγ., «Ο ζωγράφος Στέργιος Νευροκοπίτης και οι τοιχογραφίες του εξωνάρθηκα του καθολικού της μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών», Η Δράμα και η περιοχή της Δ΄, σ. 199-226.
– Τσακίρη-Καραμιχάλη Αι., «Η πορεία της προσχολικής αγωγής στο Νομό Δράμας κατά το 19ο και 20ό αιώνα», Η Δράμα και η περιοχή της Δ΄, σ. 417-431.
– Τσελεπίδης Τ., Από το μύθο στην ιστορία. Δράμα: Ηδωνίδα γη και Πρασιάδα λίμνη, Θεσσαλονίκη 22000.
– Τσιτουρίδου-Τουρμπιέ Ά., «Παρατηρήσεις στις τοιχογραφίες του ανατολικού τμήματος της εκκλησίας των Ταξιαρχών στο Ακρινό Δράμας», Η Δράμα και η περιοχή της Β΄1, σ. 295-310.
– Χατζηθεοδωρίδης Θ., Το Πέρασμα, Αθήνα 1997.
