Οχυρά Νευροκοπίου
Ιστορική τεκμηρίωση
Από το 1935 και μετά οι Ελληνικές κυβερνήσεις και το ΓΕΣ λάμβαναν υπόψη τους την δυσμενέστερη περίπτωση εμπλοκής της Ελλάδος σε πόλεμο εναντίον της Βουλγαρίας, είτε μόνης είτε σε σύμπραξη με την Αλβανία.
Το ΓΕΣ, έχοντας βάσιμες ελπίδες για διάθεση κονδυλίων από την κυβέρνηση, ξεκίνησε από το καλοκαίρι του 1935 προπαρασκευαστικές ενέργειες για την οχύρωση των βορείων συνόρων. Ήδη είχε παρθεί απόφαση για τον τύπο της οχύρωσης καίτοι υπήρχαν αντιρρήσεις από πολλούς στρατιωτικούς.
Οι γενικές οδηγίες οχυρώσεως περιελάμβαναν, για κάθε υποεπιτροπή, λεπτομερείς οδηγίες για την αναγνώριση επί του εδάφους, μελέτη και πασσάλωση των υπό εκτέλεση έργων και αφήνονταν η απαιτούμενη πρωτοβουλία για τον ακριβή καθορισμό της θέσης κάθε έργου, του απαιτούμενου αριθμού και είδους όπλου, καθώς και η θέση και αποστολή του.
Από τα μέσα του 1936 και μετά την ανάληψη της αρχηγίας του ΓΕΣ από τον αντιστράτηγο Παπάγο Αλέξανδρο, έγιναν σημαντικές μεταβολές και προσθήκες στο πρόγραμμα κατασκευής των οχυρωματικών έργων.
Για την ευρύτερη περιοχή Νευροκοπίου (Άνω Βροντού-υψίπεδο Νευροκοπίου-Βώλακας) υπήρξαν διάφορες προτάσεις. Ο Παπάγος πραγματοποίησε επιτόπια αναγνώριση και πρότεινε την οργάνωση του ορεινού όγκου Στραγγάτσι και της στενωπού Κάτω Νευροκοπίου (Άγ. Θεόδωροι-Προφήτης Ηλίας),την διατήρηση της γραμμής Μαλιάγκα-Περιθώρι-Λίσσε-Πυραμιδοειδές, όπου οι εργασίες είχαν προωθηθεί σημαντικά. Τελικά μελετήθηκαν και σχεδιάστηκαν έργα τύπου «ανοικτού οχυρού» στις περιοχές Άσπρη Τούμπα, Μπουζένιτο Νίβι (Κρύα Βρύση), Άγιος Κωνσταντίνος, Προφήτης Ηλίας, Άγιοι Θεόδωροι με υλοποίηση ορισμένων μόνο εξ αυτών.
Το όρος Καρά (Καραντάγ) είχε σπουδαία σημασία για την άμυνα μεταξύ των ποταμών Στρυμόνα - Νέστος διότι κάλυπτε τους δρόμους Άνω Νευροκόπι-Ακρινό-Βαθύτοπος-Αχλαδοχώρι-Σέρρες και Άνω Νευροκόπι-Ακρινό-Βαθύτοπος-Άνω Βροντού-Σέρρες και παρείχε αφενός εξαιρετική παρατήρηση προς όλη την περιοχή και αφετέρου τη δυνατότητα ανάπτυξης μεγάλου αριθμού Πυροβολικού. Για την κάλυψη του όρους αυτού προβλέφθηκε η κατασκευή των οχυρών Πρεσέκ(Περσέκ) και Μαλιάγκας τα οποία απείχαν μεταξύ τους, σε ευθεία, 8000 μέτρα με την ενδιάμεση περιοχή γεμάτη αντερείσματα που διακόπτονταν από μεγάλες χαραδρώσεις αφενός και αφετέρου από ημιονικές οδεύσεις. Το 1938 αποφασίστηκε η κατασκευή του ενδιάμεσου οχυρού Παπαζώρα ή Μπαμπαζώρα δίνοντας οριστική λύση στην πλήρη κάλυψη της περιοχής.
Στον ενδιάμεσο χώρο της γραμμής Περιθώρι-Λίσσε μελετήθηκαν διάφορα έργα τα οποία όμως δεν υλοποιήθηκαν διότι η περιοχή αποτελεί το χαμηλότερο σημείο του οροπεδίου, που το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου ήταν καλυμμένο με νερά ενώ τους θερινούς μήνες αποτελούσε έλος χωρίς να υπάρχει χώρος ή σημείο επιφανειακής απορροής.
Για την περιοχή ανατολικά του οχυρού Πυραμιδοειδές ενώ είχαν προβλεφθεί αντίστοιχα έργα, τέθηκαν σε δεύτερη σειρά επείγοντος λόγω έλλειψης πιστώσεων και αξιωματικών Μηχανικού και δεν κατασκευάστηκαν. Όλοι οι αυχένες της περιοχής καλύφθηκαν από έργα εκστρατείας παρέχοντας την αναγκαία κάλυψη. Έτσι στον τομέα Καραντάγ-Νευροκοπίου –Βώλακα κατασκευάστηκαν τα οχυρά : Πρεσέκ-Παπαζώρα-Μαλιάγκα-Περιθώρι-Παρταλούσκα-Ντάσαβλι-Λίσσε-Πυραμιδοειδές-Καστίλο-Άγιος Νικόλαος-Μπαρτίσεβα.
Συγκρότημα Καραντάγ
Το συγκρότημα αυτό υπαγόταν στην XIV Μεραρχία, είχε διοικητή τον Συνταγματάρχη Σαλβάνο Γεώργιο και οργανώθηκε σε δύο υποτομείς:
-τον αριστερό, με διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Γεωργόπουλο Ανδρέα. Ο υποτομέας περιελάμβανε το 73ο Σύνταγμα Πεζικού, μείον Τάγμα και λόχο, και τα οχυρά Πρεσέκ και Παπαζώρα.
- τον δεξιό, με διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Κρασανάκη Χαράλαμπο που περιελάμβανε το Ι/73 Τάγμα, τα οχυρά Μαλιάγκα, Περιθώρι, Παρταλούσκα και τη λωρίδα Κρέστη. Επιπλέον το συγκρότημα διέθετε δύο λόχους προκαλύψεως. Την όλη προσπάθεια του συγκροτήματος υποστήριζε με τα πυρά της η Δ΄1 Μοίρα Π.Π(Τχης Κουρούκλης).
Στο συγκρότημα Καραντάγ η επίθεση εκδηλώθηκε από την 05.15΄ της 6ης Απριλίου 1941, από τμήματα της 72ης γερμανικής Μεραρχίας (διοικητής Αντιστράτηγος Mattenklott), χωρίς προπαρασκευή πυροβολικού.
Οι Γερμανοί είχαν πενιχρές πληροφορίες για την οχύρωση της περιοχής και υπολόγιζαν ότι θα συναντούσαν πέρα από τους λόχους προκάλυψης δύο ή και περισσότερες γραμμές από έργα εκστρατείας. Καμία πληροφορία δεν είχαν για την οχυρωματική γραμμή.
Την 05.15΄μηχανοκίνητα τμήματα του εχθρού άρχισαν να κινούνται στις κατευθύνσεις: Λόφτσα - Ακρινό και Εξοχή - Κάτω Νευροκόπι με τρία συγκροτήματα.
Το δεξιό με αποστολή να καταλάβει, ως πρώτο αντικειμενικό σκοπό το χωριό Περιθώρι και εν συνεχεία να επιτεθεί δια της Κάτω Βροντούς προς Σέρρες και τα συγκροτήματα κρούσης κέντρου και αριστερό με ανάλογες αποστολές εναντίον των Λίσσε-Ουσόγια-Γρανίτη-Δράμα.
Στον ανατολικό υποτομέα και ειδικότερα στη λωρίδα Σταυρού ο εχθρός εκδήλωσε επίθεση κατά μέτωπο και κατέλαβε το ύψωμα Σταυρός. Άμεση αντεπίθεση είχε ως αποτέλεσμα την ανακατάληψη του.
Η επίθεση δεν εκδηλώθηκε μόνο στο συγκεκριμένο χώρο αλλά σε όλο το λεκανοπέδιο ταυτόχρονα και σε αυτό θα αναφερθούμε, στη συνέχεια, αναλυτικά κατά οχυρό και περιοχή.
Οχυρό Πρεσέκ
Βρίσκεται Β.Α του ομώνυμου αυχένα, 6 χλμ ΒΔ της Άνω Βροντούς, με αποστολή την απαγόρευση των συγκλινουσών οδεύσεων προς την γραμμή Αχλαδοχώρι-Σιδηρόκαστρο. Ήταν περίκλειστο έργο που περιλάμβανε ένα απλό, δύο διπλά, ένα τριπλό πολυβολείο, ένα σύνθετο πολυβολείο-ολμοβολείο, ένα σύνθετο διπλό πολυβολείο-αντιαεροπορικό-οπτικός σταθμός, ένα πυροβολείο, μία έξοδο με πολυβόλο και οπτικό, ένα ολμοβολείο και ένα παρατηρητήριο. Το ανάπτυγμα καταφυγίων ήταν 252 και οι στοές συγκοινωνίας 382 μέτρα. Διοικητής του οχυρού ήταν ο Λοχαγός Θύμης Σπύρος.
Δεν ενοχλήθηκε κατά τις επιχειρήσεις από τους Γερμανούς καθώς ευρίσκετο εκτός κατευθύνσεων επίθεσης.
Οχυρό Παπαζώρα
Βρίσκεται 1500 μέτρα νοτιοδυτικά του Βαθυτόπου. Είχε ως αποστολή την απαγόρευση των ορεινών διαβάσεων μεταξύ Πρεσέκ και Μαλιάγκα, καθώς και την αλληλοϋποστήριξη των οχυρών αυτών. Αποτελούνταν, κατά τον σχεδιασμό, από τρία στεγανά συγκροτήματα αλλά κατασκευάστηκαν τα δύο. Το ανάπτυγμα του ήταν 718 μέτρα το δε μήκος των στοών συγκοινωνίας 795 μέτρα. Διοικητής του ήταν ο ταγματάρχης (ΠΖ) Κώτσης Αναστάσιος.
Κατά την πρώτη ημέρα των επιχειρήσεων, 6 Απριλίου 1941, το οχυρό προσεβλήθη με πυρά πυροβολικού από 13.00΄έως 14.00΄και από 16.00΄ έως 18.00 χωρίς απώλειες, ενώ δεχόταν αραιά πυρά πολυβόλων σε όλη τη διάρκεια της νύχτας. Περί την 17.00΄εμφανίσθηκαν τέσσερα Γερμανικά άρματα κοντά στη γέφυρα Βαθυτόπου τα οποία βλήθηκαν από τα πυροβόλα της Δ1 Μοίρας πυροβολικού και αποχώρησαν τα τρία, ενώ το ένα παρέμεινε εκεί αχρηστευμένο.
Κατά τη δεύτερη και τρίτη μέρα, 7 και 8 Απριλίου 1941 το οχυρό δεν δέχθηκε καμία άλλη ενόχληση.
Οχυρό Μαλιάγκα.
Βρίσκεται στα βόρεια αντερείσματα του ομώνυμου υψώματος, βορείως του Περιθωρίου. Είχε ως αποστολή : την απαγόρευση των οδεύσεων Ακρινού-Περιθωρίου και αυτών που μέσω Μαλιάγκας, Σταυρού οδηγούν προς Κάτω Βροντού, την δραστική παρενόχληση με πυρά πυροβολικού του εχθρού που θα επιχειρούσε να κινηθεί προς Κάτω Νευροκόπι και την ενίσχυση με πυρά πυροβολικού της άμυνας του Λίσσε. Αποτελούνταν από το κυρίως οχυρό με δύο μεγάλα και τρία μικρά στεγανά συγκροτήματα, ένα μεμονωμένο πολυβολείο και από το Συνδετικό που βρισκόταν στο ύψ.940 μεταξύ Μαλιάγκας και Περιθωρίου.
Το ανάπτυγμά του ήταν 724 μέτρα και το μήκος των στοών 1227 μέτρα. Διοικητής του ήταν ο λοχαγός Θεοδωρόπουλος Ευστάθιος.
Το πρωί της 6η Απριλίου το γερμανικό πυροβολικό εκτέλεσε βολή 20 λεπτών επί του οχυρού και λίγο αργότερα εμφανίστηκε εχθρική φάλαγγα δυνάμεως τάγματος η οποία διασκορπίστηκε από τα ελληνικά πυρά. Την ίδια τύχη είχαν δύο άλλα τάγματα τους αργότερα. Την 7 Απριλίου το οχυρό δεν δέχθηκε σοβαρή ενόχληση. Την 15.00΄και 16.00΄ ώρα δυνάμεις λόχου και διλοχίας αντιστοίχως επιτέθηκαν και αποδεκατίστηκαν. Την 12.45΄της επομένης δύο Συντάγματα του εχθρού, από την κατεύθυνση Δασωτού, επιτέθηκαν κατά του Περιθωρίου – Μαλιάγκας-ύψωμα Σύλλα υποστηριζόμενα από άρματα μάχης. Μετά από τρίωρη μάχη οι επιτιθέμενοι καθηλώθηκαν.
Την 9 Απριλίου γερμανικό τμήμα δυνάμεως λόχου κατάφερε να διεισδύσει μεταξύ των οχυρών Μαλιάγκα και Περιθώρι, να επιτεθεί στην ομάδα που αμυνόταν στο ύψωμα Σύλλα και να το καταλάβει. Συνδυασμένη ενέργεια των οχυρών Μαλιάγκα και Περιθώρι ανακατέλαβε το ύψωμα με μεγάλες απώλειες για τους Γερμανούς. Από εκείνη την στιγμή και μετά σταμάτησαν κάθε ενέργεια εναντίον του οχυρού. Στη Θεσσαλονίκη είχε υπογραφεί συνθηκολόγηση.
Αγώνας οχυρών
Περιθώρι- Παρταλούσκα- Υψώματος Κρέστη- Άγ. Κωνσταντίνος (υψ. 964)(26)
Η ύπαρξη του οχυρού Περιθώρι δεν ήταν γνωστή στους Γερμανούς και γι΄ αυτό με την έναρξη των επιχειρήσεων δεν βομβαρδίστηκε. Ενισχυτικό της άποψης αυτής αποτελεί η αποστολή αναγνωριστικής διλοχίας Γερμανών. Το τμήμα αυτό, ο διοικητής του οχυρού, το άφησε να πλησιάσει περί τα 600 μέτρα και με συντονισμένα πυρά του οχυρού, των Παρταλούσκα-Μαλιάγκα αλλά και την έγκαιρη αίτηση πυρών πυροβολικού η διλοχία αποδεκατίσθηκε μεν αλλά η αναγνώριση πέτυχε τον σκοπό της αφού προς το μεσημέρι δύο τάγματα ακολουθούμενα από ολόκληρο σύνταγμα και πλήθος Πυροβολικού που πήρε θέσεις εξόρμησαν κατά του οχυρού. Και αυτή η επίθεση δεν είχε αποτέλεσμα καίτοι καταστράφηκαν κάποια έργα και δημιουργήθηκαν απυρόβλητοι χώροι. Νέες προσπάθειες των Γερμανών μέσα από το χωριό αποκρούονται και πάλι με την συνδρομή του Παρταλούσκα και του εκτός οχυρών Πυροβολικού. Την επομένη συνεχίσθηκαν οι πιέσεις προς το οχυρό πλην όμως δόθηκε βαρύτητα στην προσπάθεια διείσδυσης μεταξύ των χώρων των οχυρών Παρταλούσκα-Ντάσαβλι. Τα υπάρχοντα εκεί τμήματα με την συνδρομή Πυροβολικού ανέτρεψαν τα γερμανικά σχέδια. Ο απυρόβλητος χώρος που δημιουργήθηκε από την καταστροφή ορισμένων έργων είχε ως αποτέλεσμα την εκμετάλλευση του από τους Γερμανούς. Έτσι δύναμη λόχου επικάθησε στην επιφάνεια του οχυρού και μέρος του λόχου αυτού κατάφερε να διεισδύσει στο εσωτερικό της Δ΄ διμοιρίας. Ο διμοιρίτης κατόπιν διαταγών έσβησε τα φώτα και άρχισε η φοβερή μάχη εντός της στοάς. Παράλληλα συγκροτήθηκαν ομάδες αντεπίθεσης υπό τον ανθυπασπιστή Γιαννόπουλο, ενισχύθηκαν με βομβιδοβόλα και εξόρμησαν με την ιαχή αέρα. Η έφοδος ήταν συντριπτική και οι Γερμανοί αποχώρησαν. Δέχθηκαν αμέσως νέα πυρά φραγμού και ο τόπος γέμισε νεκρούς, ανάμεσα τους κι ένας λοχαγός που υπέκυψε στα τραύματα του και πολλούς τραυματίες.
Το απόγευμα ενεργείται νέα επίθεση Συντάγματος με τη συνδρομή οκτώ αρμάτων και τεσσάρων πυροβολαρχιών. Καθηλώθηκαν όμως και πάλι από τα πυρά του οχυρού και του πυροβολικού, αχρηστεύτηκε ένα άρμα και την 18.30΄αποχώρησαν. Συνεχείς προσπάθειες μέχρι τα μεσάνυχτα δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα για τους επιτιθέμενους. Σε τοπικό επίπεδο οι Γερμανοί σημείωσαν ελάχιστες επιτυχίες (Ύψ. Κουρί, Κρέστη, Άγιος Κωνσταντίνος, Ουσόγια) μικρής διάρκειας και αυτό διότι δέχθηκαν άμεσες αντεπιθέσεις και ανακαταλήφθηκαν τα υψώματα Κουρί, Κρέστη και Άγιος Κωνσταντίνος, ενώ στο Ουσόγια κατάφεραν να συγκρατήσουν τους Γερμανούς και να μη μπορούν να προχωρήσουν προς Γρανίτη.
Ο αγώνας των οχυρών Λίσσε-Πυραμιδοειδές-Ντάσαβλι
Στις τρείς το πρωί της 6ης Απριλίου ενημερώνεται ο διοικητής του Λίσσε, Ταγματάρχης Δετοράκης για την επικείμενη επίθεση η οποία και άρχισε στις 5.15΄.
Στις 11.00΄της 6ης Απριλίου εμφανίζονται άρματα μάχης ακολουθούμενα από αυτοκινούμενο πυροβολικό και από το 105 Γερμανικό Σύνταγμα σε πλήρη ανάπτυξη. Οι φρουρές Λίσσε διατάσσονται να εκτοξεύσουν φραγμό πυρός καθώς και η VIIβ ομάδα Πυροβολικού ενώ δίνεται εντολή στο Πυραμιδοειδές να είναι σε ετοιμότητα. Η ευστοχία ήταν τέτοια ώστε ο εχθρός αιφνιδιάζεται και διασκορπίζεται και σε πλήρη σύγχυση προσπαθεί να καλυφθεί αφού έχει υποστεί μεγάλες απώλειες. Άλλες τρείς προσπάθειες τους έχουν ως αποτέλεσμα την καταστροφή τριών αρμάτων και την αποσύνθεση τους. Μετά τις αποτυχίες αυτές στρέφουν την προσοχή τους και προς Κάτω Βροντού προσβάλλοντας ταυτόχρονα και το οχυρό Ντάσαβλι όπου καταφέρνουν να ανέβουν στην επιφάνεια του, όμως άμεση αντεπίθεση από τμήμα του οχυρού τους απωθεί. Νέα προσπάθεια τους και πάλι τους φέρνει στην επιφάνεια του αλλά δέχονται αντεπίθεση από διμοιρία που είχε αυτήν την αποστολή και εξουδετερώνονται πλήρως. Οι συνεχείς επιθέσεις την επομένη με πυκνούς βομβαρδισμούς και την βοήθεια της ομίχλης δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα εκτός του ότι οι Γερμανοί κατάφεραν να μπουν στο χωριό Οχυρό και από εκεί να εντείνουν τις προσπάθειες τους. Τα τμήματα αυτά ενισχύθηκαν, εν μέσω ομίχλης, με μοτοσικλετιστές και προσπάθησαν με την βοήθεια και αρμάτων να εισδύσουν ανάμεσα στο Λίσσε και Ντάσαβλι. Η προσπάθεια απέτυχε και καταστράφηκαν δύο άρματα ενώ νέες προσπάθειες, τις επόμενες μέρες , για κατάληψη της νοτιοδυτικής επιφανείας του οχυρού είχε οικτρά αποτελέσματα γι΄ αυτούς. Πολύ σημαντική όλες τις μέρες ήταν η συνδρομή με πυρά του οχυρού Πυραμιδοειδές, με διοικητή τον Λοχαγό Ρογκάκο. Η συνεχής παροχή πυρών τόσο προς τον πεδινό χώρο προ του Λίσσε αλλά και προς το ύψωμα Ουσόγια είχαν ως αποτέλεσμα την ματαίωση των γερμανικών προσπαθειών. Την 9 Απριλίου στις 2 το μεσημέρι εμφανίζεται αυτοκίνητο στο δρόμο προς Γρανίτη το οποίο βάλλεται από πολυβόλα. Από το παρατηρητήριο διακρίνονται δύο λευκές σημαίες και δίνεται εντολή παύσης των πυρών. Αποστέλλεται από το Πυραμιδοειδές ο γερμανομαθής ανθυπίατρος Παναγιωτόπουλος και ενημερώνεται για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης και για την παύση των εχθροπραξιών. Ο λοχαγός Ρογκάκος αναφέρει στη διοίκηση της VII Μεραρχίας, η οποία την 14.30΄ διατάσσει την κατάπαυση του πυρός και υπογράφεται σχετικό πρωτόκολλο. Η Θεσσαλονίκη είχε καταληφθεί και ο αγώνας ήταν πλέον μάταιος.
Οχυρά περιοχής Βώλακα
Οχυρό Καστίλο
Βρίσκεται 2500 μέτρα Βορείως του χωρίου Βώλακας. Δεν ενοχλήθηκε από τους Γερμανούς κατά την διάρκεια των επιχειρήσεων. Διοικητής του οχυρού (7ος Λόχος/26 ΣΠ) ήταν ο Λγος Θεοδωρακάκης Γεώργιος.
Οχυρό Άγιος Νικόλαος.
Βρίσκεται στο ομώνυμο αντέρεισμα, 2500 μέτρα Β.Α του χωριού Βώλακας. Δεν ενοχλήθηκε κατά τις επιχειρήσεις από 6-10 Απριλίου 1941. Διοικητής του οχυρού(5ος Λόχος/26 ΣΠ) ήταν ο Λοχαγός Χατζίκος Γεώργιος.
Οχυρό Μπαρτίσεβα
Βρίσκεται στο ύψωμα 1155 και σε απόσταση 6500 μέτρων βορειοανατολικά του χωρίου Βώλακας. Αποτελείτο από δύο στεγανά συγκροτήματα και δύο μεμονωμένα πολυβολεία. Κατά τις επιχειρήσεις από 6-10 Απριλίου δεν ενοχλήθηκε, καθώς δεν ήταν στις κατευθύνσεις επιθέσεως των Γερμανών. Διοικητής του οχυρού (6ος Λόχος/26 ΣΠ) ήταν ο Λγος Δημίδης Παναγιώτης.
Απώλειες
Οι καταγεγραμμένοι στην έκδοση της ΔΙΣ/ΓΕΣ πεσόντες αξιωματικοί και στρατιώτες του υψιπέδου Νευροκοπίου-Καραντάγ ανήλθαν σε (68) εξήντα οκτώ.
Για τις γερμανικές απώλειες ο Alex Buchner αναφέρει για την 72 Μεραρχία 700 νεκρούς και τραυματίες ενώ οι ελληνικές πηγές αναφέρουν 1800.
Ηλίας Λαζ. Κοτρίδης
Βιβλιογραφία
ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ
ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ – ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΕΛΛΗΝΟΓΛΩΣΣΑ
ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΑ
