Το Παγονέρι, χαρακτηρισμένος παραδοσιακός οικισμός σε υψόμετρο 750 μέτρων, ξεδιπλώνεται μέσα σε ένα τοπίο απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς. Πέτρινα αρχοντικά, λιθόστρωτα καλντερίμια, παραδοσιακές βρύσες και ο επιβλητικός ναός της Παναγίας, συνθέτουν ένα αυθεντικό σκηνικό, απόλυτα εναρμονισμένο με το φυσικό περιβάλλον. Σε μικρή απόσταση από το χωριό απλώνεται η κοιλάδα του ποταμού Νέστου, ένα από τα σημαντικότερα οικοσυστήματα της Βόρειας Ελλάδας, που προσφέρει μοναδικές δυνατότητες για περιήγηση στη φύση, πεζοπορία και ήπιες δραστηριότητες υπαίθρου.
Η περιοχή κουβαλά βαθιές ρίζες μυθολογίας και λαϊκής μνήμης. Η διονυσιακή λατρεία, που σύμφωνα με την παράδοση ξεκίνησε από τους αρχαίους Θράκες, άφησε έντονα ίχνη στον πολιτισμό του τόπου, ενώ ο μυθικός βασιλιάς Ρήσος, με το λευκό άλογό του και τις θεραπευτικές του δυνάμεις, αποτελεί σύμβολο προστασίας και αναγέννησης. Οι κάτοικοι του Παγονερίου, με καταγωγή από την Ήπειρο και τη Θράκη, διατήρησαν αναλλοίωτα αυτά τα αρχέγονα στοιχεία, μεταφέροντάς τα ζωντανά στη σύγχρονη λαϊκή παράδοση.
Κορυφαία έκφραση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του χωριού αποτελούν τα Παγονερίτικα Δρώμενα των Θεοφανείων. Κεντρικές μορφές είναι οι τραγόμορφοι Αράπηδες με τα βαριά κουδούνια και τα ξύλινα σπαθιά, η «γύφτισσα» Αγκούπκα με το παιδί στην αγκαλιά, η πολύχρωμα στολισμένη Νύφη και ο Χατλής ή «γιατρός», γνωστός και ως Αλογάκι. Οι προετοιμασίες ξεκινούν το βράδυ της 5ης Ιανουαρίου με μια τελετουργία μύησης, ενώ ανήμερα των Θεοφανείων, μετά τον αγιασμό των υδάτων στις γραφικές «Πέρα βρύσες», οι μεταμφιεσμένοι μύστες πλημμυρίζουν τα σοκάκια του χωριού, μεταφέροντας τον παλμό της γιορτής σε κάθε σπίτι.
Το δρώμενο εξελίσσεται σε ένα ζωντανό λαϊκό θέατρο, γεμάτο χιούμορ και συμβολισμούς. Όποιος επιχειρήσει να «κλέψει» τη Νύφη ή το μωρό της Γύφτισσας καταδιώκεται και καλείται να πληρώσει συμβολικά λύτρα, ενώ ο Χατλής, με την ιδιαίτερη κεφαλοστολή από δέρμα χοίρου και το «αλογάκι» του, εμφανίζεται για να «θεραπεύσει» κάθε υποτιθέμενη ασθένεια, προκαλώντας γέλιο και ενθουσιασμό.
Η ατμόσφαιρα των ημερών χαρακτηρίζεται από χαρά, ευθυμία και αυθεντική φιλοξενία. Πειράγματα, χοροί και τραγούδια συνοδεύονται από τους ήχους της γκάιντας και του νταχαρέ, ενώ οι Αράπηδες, ντυμένοι με προβιές, μάσκες και παραδοσιακά γουρουνοτσάρουχα, δημιουργούν ένα εντυπωσιακό θέαμα που καθηλώνει τον επισκέπτη. Τα δρώμενα εντάσσονται στο ευρύτερο εθιμολογικό πλαίσιο των μεταμφιέσεων του Δωδεκαημέρου στη Μακεδονία, διατηρώντας ζωντανά στοιχεία της διονυσιακής λατρείας και του βουκολικού τρόπου ζωής.
Σήμερα, οι μεταμφιέσεις των Θεοφανείων στο Παγονέρι προσελκύουν επισκέπτες από όλη την Ελλάδα και αποτελούν μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές εκδηλώσεις της περιοχής. Ο επισκέπτης δεν έρχεται απλώς να παρακολουθήσει ένα έθιμο, αλλά να ζήσει μια αυθεντική εμπειρία, όπου παράδοση, μυθολογία, φύση και φιλοξενία συνυπάρχουν αρμονικά, σε έναν τόπο όπου το ημερολόγιο του χρόνου έχει τους δικούς του ρυθμούς και τα δικά του χρώματα !
