Η γιορτή των Αγίων Θεοδώρων (Άγιος Θεόδωρος ο Στρατηλάτης και Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων) αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα έθιμα του Κάτω Νευροκοπίου, με ρίζες που χάνονται στα βάθη των αιώνων και ανάγονται στην εποχή του Ιουλιανού του Παραβάτη. Πρόκειται για μια παράδοση άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θρησκευτική πίστη, τη λαϊκή μνήμη και την ταυτότητα των Νευροκοπιωτών.
Οι Άγιοι Θεόδωροι κατέχουν ξεχωριστή θέση στην καρδιά των Νευροκοπιωτών. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, μαζί με τον Άγιο Ηλία σχημάτισαν μια αλυσίδα προστασίας για την περιοχή.
Ο εορτασμός πραγματοποιείται στο Ιερό Εξωκλήσι των Αγίων Θεοδώρων, το οποίο βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 1.150 μέτρων, βορειοανατολικά του Κάτω Νευροκοπίου, πάνω από το δάσος «Τσακαλίνα». Σημαντικό μέρος στον εορτασμό έχει και η περιοχή «Αλώνι», κοντά στον δρόμο προς τους Ποταμούς, όπου κορυφώνεται το παραδοσιακό αντάμωμα των κατοίκων.
Σύμφωνα με το έθιμο, οι προσκυνητές ξεκινούν πεζοί από το Νευροκόπι και ανηφορίζουν προς το εξωκλήσι με τραγούδια και χορούς. Κατά τη διαδρομή τους σταματούν στο εξωκλήσι της Αγίας Ελένης για ξεκούραση και συνεχίζουν μέχρι να φτάσουν στους Αγίους Θεοδώρους, όπου πολλοί διανυκτερεύουν από την παραμονή σε καλύβες ή σκηνές. Την επόμενη ημέρα ανάβουν φωτιά και τελείται μικρή λειτουργία. Για την ευλογία του «κουλακιού», τοποθετούν το φαγητό μπροστά στο εξωκλήσι και κάνουν τρεις φορές τον γύρο του.
Μετά την ολοκλήρωση του προσκυνήματος αρχίζει η κάθοδος. Σε ένα διάσελο της διαδρομής φυτρώνουν οι περίφημες «κότκες» ή «κότσιτσι-μάτσιτσι» (Pulsatilla halleri), σπάνια γαλάζια άνθη με χνουδωτά πέταλα που ανθίζουν μέσα στο χιόνι. Οι προσκυνητές τα συλλέγουν για να τα προσφέρουν στις ανύπαντρες κοπέλες του χωριού, όταν φτάσουν στο Αλώνι. Σύμφωνα με την παράδοση, οι κοπέλες τα τοποθετούν κάτω από το μαξιλάρι τους για να δουν στον ύπνο τους τον μελλοντικό τους σύζυγο. Οι «κότκες» συμβολίζουν τη δύναμη της φύσης, τον ερχομό της Άνοιξης και το μήνυμα της Ανάστασης.
Ιδιαίτερη είναι η συμβολή του Εφημέριου του Αγίου Δημητρίου Κάτω Νευροκοπίου, ο οποίος κάθε χρόνο ανεβαίνει στο εξωκλήσι, τελεί παράκληση και στη συνέχεια, μαζί με τους προσκυνητές, μεταφέρει την εικόνα των Αγίων στο Αλώνι, διανύοντας απόσταση περίπου πέντε χιλιομέτρων.
Η εορτή των Αγίων Θεοδώρων αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πατροπαράδοτες εκδηλώσεις της περιοχής και συνδέεται άμεσα με το φυσικό περιβάλλον, το οποίο είναι πλούσιο σε χλωρίδα και πανίδα και λειτουργεί ως μόνιμο καταφύγιο άγριας ζωής.
Για πολλούς κατοίκους, η ανάβαση στο εξωκλήσι αποτελεί δια βίου τάμα, το οποίο μεταφέρεται από γενιά σε γενιά, διατηρώντας ζωντανή μια μοναδική σχέση πίστης, φύσης και πολιτιστικής συνέχειας.
