Οθωμανικά τεμένη

Τέμενος στην Εξοχή (Βέσμη) (β΄ μισό 15^ου αιώνα)

Το τέμενος βρίσκεται στο δυτικό άκρο του οικισμού και χαρακτηρίστηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο με το ΦΕΚ 963/Β/29-10-1997. Βασιζόμενοι στα μορφολογικά/κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του κτίσματος και στη συγγένεια που παρουσιάζει με το Καρατζά Πασά Τζαμί στο Γκότσε Ντέλτσεφ της νότιας Βουλγαρίας, τοποθετούμε το τέμενος της Εξοχής χρονικά στο β΄ μισό του 15ου αιώνα. Το κτίσμα ανακαινίστηκε στο β΄ μισό πιθανότατα του 19ου αιώνα, όταν και τοιχογραφήθηκε εσωτερικά και επιχρίστηκε εξωτερικά. Εντάσσεται στην δεύτερη υποκατηγορία του τύπου Α των οθωμανικών τεμενών. Το κτήριο αποτελείται από τον κυρίως χώρο, το σχεδόν πλήρως κατεστραμμένο τριμερές προστώο, που προσκολλάται στη ΒΔ του κυρίως χώρου, και τον ολικώς κατεστραμμένο μιναρέ που υψωνόταν στη ΝΔ εξωτερική πλευρά του κυρίως χώρου, στο σημείο ένωσης με το προστώο. H κυρίως αίθουσα προσευχής, σχήματος σχεδόν τετραγώνου, με διαστάσεις 7,95 Χ 7,90μ., καλύπτεται με ημισφαιρικό θόλο. Στο μέσο της ΝΑ πλευράς (τοίχος κίμπλα) του τεμένους εγγράφεται η κόγχη του μιχράμπ. Το μιχράμπ φέρει επτά ζώνες στην αετωματική του απόληξη, οι οποίες καλύπτονται από επάλληλες πολυεδρικές επιφάνειες. Οι τοίχοι του κυρίως τεμένους έχουν πάχος 1,20μ. Η τοιχοποιία είναι από αδρά λαξευμένους πλακαρούς γρανιτόλιθους, που συνέχονται μεταξύ τους με κονίαμα. Τα ημιχώνια και τα σφαιρικά τρίγωνα είναι κτισμένο με αμιγή πλινθοδομή σε οριζόντιες στρώσεις, ενώ ολόπλινθος είναι επίσης ο θόλος. Το εσωτερικό του τεμένους ήταν κατάγραφο. Διατηρούνται σπαράγματα του διακόσμου στους πλευρικούς τοίχους, ενώ στο σύνολό της περίπου διατηρείται η ζωγραφική διακόσμηση του ημισφαιρικού θόλου. Το κτήριο αντιμετωπίζει προβλήματα που έχουν διαταράξει τον φέροντα οργανισμό του, λόγω της απώλειας του προστώου, της καταστροφής μέρους της ΒΔ πλευράς της αίθουσας προσευχής και τμήματος της εξωτερικής γωνίας του κυρίως χώρου στην ένωσή του με το προστώο και το μιναρέ. Η εισροή νερών στο εσωτερικό του μνημείου, λόγω απώλειας υλικού, σε συνδυασμό με τις κλιματολογικές συνθήκες και τη βλάστηση επιταχύνουν την αποδυνάμωση της κατασκευής και τη διάβρωση των υλικών δόμησης. Απώλεια υλικού καταγράφεται στα δύο ημιχώνια προς την πλευρά του προστώου και σε άλλα τμήματα του κτίσματος, κυρίως στην ανώτερη ζώνη των ανοιγμάτων και στη ΝΑ πλευρά του ψευδοτυμπάνου. Ρωγμές καταγράφονται εσωτερικά στον θόλο μέχρι και το ύψος των ημιχωνίων καθώς και μικρότερες στις τοιχοποιίες, σε σημεία άμεσης επαφής με τα τμήματα όπου υπάρχει απώλεια υλικού. Τα τελευταία χρόνια η ΕΦΑ Δράμας προχωρά σε εργασίες διάσωσης του κτίσματος, καταρχάς με την υποστήλωση των ημιχωνίων και την περίδεση του θόλου.

Τέμενος/παλαιός Άγιος Γεώργιος στη Μικροκλεισούρα (Ντόλνα Λακάβιστα) (19^ος αιώνας)

Το τέμενος βρίσκεται στο νότιο άκρο του οικισμού. Βάσει των διασωθέντων στοιχείων χρονολογούμε το κτίσμα στον 19^ο αιώνα, και πιθανώς στο α΄ μισό του. Το κτίσμα δέχτηκε ευρεία μετασκευή και τροποποίηση το 1923/4, ώστε να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικότερα ως χριστιανικός ο ναός. Πιθανότατα εντάσσεται στην πρώτη υποκατηγορία του τύπου Γ των οθωμανικών τεμενών. Η οροφή του κτίσματος κατέπεσε, χωρίς να γνωρίζουμε το πότε ακριβώς. Για τη χρησιμοποίηση του τεμένους ως χριστιανικού ναού γκρεμίστηκε το κεντρικό τμήμα της ΒΑ πλευράς και προστέθηκε ιδιαίτερα ευμεγέθης προβεβλημένη ημικυκλική κόγχη. Ο προστεθείς χώρος έλαβε τη λειτουργία ιερού και στο πάχος της κόγχης διανοίχθηκαν άλλες μικρότερες, που λειτούργησαν ως πρόθεση και διακονικό. Το τέμενος φαίνεται πως δεν είχε μιναρέ. Το κυρίως κτίσμα, διαστάσεων 8,95μ. Χ 6,20μ., χωριζόταν πιθανώς εσωτερικά, με τη μεσολάβηση ξύλινων στηριγμάτων/κιόνων σε δύο χώρους, στην τετραγωνικού σχήματος και πιθανολογούμενων πλευρών 6,20 Χ 6,20μ. αίθουσα προσευχής και στον ΒΔ αυτής συνεχόμενο προθάλαμο, ορθογωνικού σχήματος και πιθανολογούμενων πλευρών 2,75 Χ 6,20μ. Στο μέσο της ΝΑ πλευράς της αίθουσας προσευχής εγγράφεται η ημικυλινδρικού σχήματος κόγχη του μιχράμπ, που έχει διατηρηθεί, όχι όμως και η διακόσμησή της. Ο προθάλαμος πιθανότατα έφερε όροφο, με ξύλινο πάτωμα. Οι τοίχοι του τεμένους έχουν πάχος 0,75μ. Η τοιχοποιία είναι από ημικατεργασμένους λίθους, που συνέχονται μεταξύ τους όχι με χρήση κονιάματος αλλά μικρών λίθινων σφηνών (ξερολιθιά). Σχετική επιμέλεια στην κατεργασία παρατηρείται μόνο στις εξωτερικές γωνίες του κτίσματος, όπου χρησιμοποιήθηκαν λαξευτοί ορθογωνισμένοι γωνιόλιθοι. Δεν παρατηρείται ούτε η ελάχιστη χρήση πλίνθων. Το κτίσμα, ερείπιο πλέον μετά την πτώση της στέγης, φαίνεται ότι δεν κινδυνεύει περαιτέρω, καθώς έχουν διατηρηθεί μόνο οι πλευρικοί τοίχοι του. Η χρήση του ως ένα άτυπο παρεκκλήσι – κυρίως στην προστεθείσα κόγχη του ιερού – ίσως το προστατεύει από την κατεδάφιση.

Τέμενος στο Περιθώρι (Στάρτιστα) (αρχές 20^ου αιώνα)

Το τέμενος βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού.  Το τέμενος χτίστηκε πιθανώς στις αρχές του 20ού αιώνα. Με την κατασκευή τη δεκαετία του 1970 ευρείας διώροφης οικοδομής που προσκολλήθηκε στη ΒΔ πλευρά του κτίσματος, το ισόγειο την οποίας χρησιμοποιήθηκε ως καφενείο και μπαρ, το τέμενος – από το οποίο καταστράφηκε η ΒΔ πλευρά – υποστήριξε τις χρήσεις αυτές. Σήμερα το κτίσμα χρησιμεύει σαν αποθήκη του καφενείου που λειτουργεί στο ισόγειο της διώροφης οικοδομής. Το τέμενος αποτελείτο σχεδόν μετά βεβαιότητας από την ορθογώνια αίθουσα προσευχής και από προθάλαμο συνεχόμενο στη ΒΔ της πλευρά. Μην έχοντας κανένα στοιχείο για τη ΒΔ απόληξη του κτίσματος (αν είχε δηλαδή ή όχι προστώο και ποιας μορφής) δεν θα μπορούσαμε να το εντάξουμε σε κάποια από τις υποκατηγορίες των οθωμανικών τεμενών. Σήμερα το κτίσμα είναι βάναυσα τροποποιημένο στο εσωτερικό του. Την ιστορικότητα και την αρχική του χρήση προδίδουν μόνο τα καμπύλα στην καθ’ ύψος απόληξή τους παράθυρα και η κόγχη του μιχράμπ, και, εξωτερικά, τα γύψινα περιθυρώματα των παραθύρων. Δεν υπάρχει κανένα ίχνος από προστώο ή από μιναρέ, ενώ η σημερινή κατάσταση μόνο υποθέσεις επιτρέπει για τη διαμόρφωση της ΒΔ πλευράς. Οι διαστάσεις της αίθουσας προσευχής ήταν 10 Χ 7,5 μ. Στο μέσο του ΝΑ τοίχου (κίμπλα) εγγράφεται η ημικυλινδρικού σχήματος κόγχη του μιχράμπ.

Τέμενος στο Μαυροχώρι (Τίσοβα)

Το τέμενος, από το οποίο διατηρείται μόνο τμήμα της ΝΑ του πλευράς, βρίσκεται στον εγκαταλελειμμένο  οικισμό Μαυροχώρι, το παλαιότερο όνομα του οποίου ήταν Τίσοβα. Η Τίσοβα εντασσόταν στην περιοχή Τσετς, που αποτελούσε τμήμα του καζά της Δράμας. Η δόμηση του κτίσματος έγινε με επιμήκεις πλακαρές πέτρες, χωρίς χρήση κονιάματος. Κατασκευαστικά το τέμενος του Σιδηρονέρου θυμίζει σε σημαντικότατο βαθμό το τέμενος της Μικροκλεισούρας και του Σιδηρονέρου.