Η συνοριακή διάβαση Εξοχή – Ίλιντεν αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας στις αρχές του 21ου αιώνα, με ιδιαίτερη ιστορική, αναπτυξιακή και περιβαλλοντική σημασία. Σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες ιστορικές αναφορές, στην περιοχή της Εξοχής (πρώην Βέσμη) λειτουργούσε ήδη από το 1924 έως τα προπολεμικά χρόνια τελωνείο, το οποίο εξυπηρετούσε τη διακίνηση αγαθών και εμπορικές δραστηριότητες στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο.
Η σύγχρονη υλοποίηση της διάβασης βασίστηκε στη διμερή συμφωνία που υπεγράφη μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας στις 22 Δεκεμβρίου 1995, η οποία προέβλεπε τη δημιουργία νέων συνοριακών σημείων διέλευσης με στόχο την ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας και την ευρωπαϊκή προοπτική της περιοχής. Στο πλαίσιο αυτό, σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ο συνοριακός σταθμός Εξοχή – Ίλιντεν, συνοδευόμενος από την απαραίτητη οδική σύνδεση και από υπόγεια σήραγγα μήκους περίπου 447 μέτρων, η οποία συνδέει την ελληνική πλευρά της Εξοχής με την περιοχή Ίλιντεν της Βουλγαρίας.
Η κατασκευή της σήραγγας αποτέλεσε κομβικό στοιχείο του έργου, καθώς σχεδιάστηκε με γνώμονα τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος και τη διατήρηση της οικολογικής συνέχειας του ορεινού όγκου. Ιδιαίτερη μέριμνα δόθηκε στην προστασία της άγριας πανίδας και ειδικότερα των πληθυσμών της καφέ αρκούδας, γεγονός που οδήγησε στη διεθνή αναφορά της ως «σήραγγα φιλίας» ή tunnel of love, υπογραμμίζοντας τον συμβολικό και οικολογικό της χαρακτήρα. Το έργο χρηματοδοτήθηκε κυρίως από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα PHARE – Cross-Border Cooperation, σε συνδυασμό με εθνικούς πόρους των δύο χωρών, και εντάχθηκε στο ευρύτερο πλαίσιο των προγραμμάτων INTERREG / PHARE, που αποσκοπούσαν στη βελτίωση των υποδομών και την ανάπτυξη των παραμεθόριων περιοχών.
Η συνοριακή διάβαση εγκαινιάστηκε επίσημα στις 9 Δεκεμβρίου 2005, παρουσία υψηλόβαθμων κυβερνητικών και θεσμικών εκπροσώπων Ελλάδας και Βουλγαρίας, και χαιρετίστηκε ως ορόσημο ελληνοβουλγαρικής συνεργασίας και σύμβολο ενίσχυσης των σχέσεων καλής γειτονίας στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Από την έναρξη λειτουργίας της και έως το 2024, λειτούργησε ως πλήρες εξωτερικό σύνορο με ελέγχους προσώπων και εμπορευμάτων, ενώ παράλληλα αποτέλεσε αντικείμενο περιβαλλοντικής παρακολούθησης από οργανώσεις όπως η WWF και συνεργαζόμενους επιστημονικούς φορείς, οι οποίοι κατέγραψαν τη χρήση των ειδικών διαβάσεων άγριας ζωής από μεγάλα θηλαστικά, όπως η καφέ αρκούδα και ο λύκος.
Από την 1η Ιανουαρίου 2025, με την ένταξη της Βουλγαρίας στη Ζώνη Σένγκεν, καταργήθηκαν οι συνοριακοί έλεγχοι προσώπων στη διάβαση Εξοχή – Ίλιντεν, ενώ διατηρήθηκαν οι τελωνειακοί έλεγχοι εμπορευμάτων, σύμφωνα με το ισχύον ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η εξέλιξη αυτή σηματοδότησε ένα νέο στάδιο λειτουργίας της διάβασης, ενισχύοντας τη διασυνοριακή κινητικότητα και επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της ως σταθερού συνδετικού κρίκου συνεργασίας, ανάπτυξης και περιβαλλοντικής ευαισθησίας στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο.
