Τα «Σάγια» στο Κάτω Νευροκόπι αναβιώνουν κάθε χρόνο με τη συμμετοχή όλων των κατοίκων της κοινότητας, ανεξαρτήτως ηλικίας. Πρόκειται για μια τελετουργία και ένα δρώμενο γεμάτο συμβολισμούς, μνήμες και βαθιά συναισθηματική φόρτιση. Το έθιμο τελείται κατά την περίοδο του Δωδεκαημέρου και αποτελεί μια σύνθετη λατρευτική πράξη με κύριο σκοπό την ευετηρία, την καλοχρονιά. Η πυρά, οι ευχές, οι χοροί και τα τραγούδια τονίζουν τον ευεργετικό και καθαρτικό του χαρακτήρα.
Το μοναδικό αυτό έθιμο ήρθε από τη μακρινή Καππαδοκία, από τα χώματα του Γκέλβερι. Είναι μια παράδοση που σώζει την ψυχή και ενώνει τις γενιές. Από τα ξημερώματα της ημέρας, οι πιστοί πήγαιναν στην εκκλησία για να πάρουν αγιασμό, τον οποίο μετέφεραν στα σπίτια τους για να ραντίσουν τα ζώα, τους κήπους και τα χωράφια τους. Στη συνέχεια, κάποια παιδιά σχημάτιζαν ομάδες για να πουν τα κάλαντα των Θεοφανείων, ενώ άλλα μεταμορφώνονταν σε «Σάγια».
Τα παιδιά διάλεγαν ένα μεγάλο εσώρουχο, μέσα στο οποίο μπορούσαν να βυθιστούν μέχρι τον λαιμό, αφήνοντας μόνο το κεφάλι έξω. Στο μέτωπο φορούσαν κέρατα, ενώ στο ιδιόρρυθμο αυτό ένδυμα έδεναν σειρές από βόλους και κουδουνάκια. Έτσι μεταμφιεσμένα, γύριζαν τα σπίτια του χωριού φωνάζοντας δυνατά:
«Ήρθε η Σάγια, την άκουσες;»
Το βράδυ της ίδιας ημέρας πραγματοποιούνταν το άναμμα της μεγάλης φωτιάς. Οι νέοι κουβαλούσαν κληματόβεργες και ξύλα, τα οποία σώρευαν στην πλατεία ή κοντά στην εκκλησία. Ο ιερέας ρωτούσε ποιος επιθυμούσε να ανάψει τη φωτιά και τι προσέφερε στην εκκλησία· εκείνος που έδινε τη μεγαλύτερη προσφορά αποκτούσε το δικαίωμα να την ανάψει. Οι φλόγες υψώνονταν ψηλά και οι άνθρωποι χόρευαν και τραγουδούσαν γύρω από την πυρά. Όλοι παρατηρούσαν την κατεύθυνση του καπνού: αν κατευθυνόταν προς την Ανατολή, ήταν καλός οιωνός· αν πήγαινε προς τον Βορρά ή τον Νότο, πίστευαν πως καλή σοδειά θα είχαν μόνο τα σπίτια που βρίσκονταν προς εκείνες τις κατευθύνσεις.
Η ημέρα ήταν νηστίσιμη και το παραδοσιακό «Φώτας φαΐ» περιλάμβανε δαμάσκηνα, σύκα, ρεβύθια και άλλα νηστίσιμα εδέσματα.
Η Σάγια δεν είναι απλώς χορός και τραγούδι· είναι μια ιερή τελετή. Καλωσορίζει το φως, διώχνει το κακό και εύχεται υγεία, τύχη και πλούτο για το νέο έτος. Η εντυπωσιακή φωτιά που ανάβει κάθε χρόνο στην πλατεία του Νευροκοπίου επιβεβαιώνει με τον πιο έμπρακτο τρόπο ότι οι κάτοικοι, απόγονοι προσφύγων από την Καππαδοκία, κρατούν ζωντανές τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμά τους, τιμώντας τη μνήμη των προγόνων τους — εκείνων που εγκαταστάθηκαν στον τόπο αυτό, κυνηγημένοι από τη Μικρά Ασία.
Στο Κάτω Νευροκόπι, τα «Σάγια» αναβιώνουν κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανίων από τον Σύλλογο Μικρασιατικών & Καππαδοκικών Δεσμών Κάτω Νευροκοπίου.
Ημερομηνία Αναβίωσης: Παραμονή των Θεοφανίων
